دبی پارسی، دیوار فارسی شهر دبی

تاثیر تغییرات ارز در 10 سال گذشته و تاثیر آن بر اقتصاد ایران و امارات

در دههٔ اخیر، مسیر ارز در ایران و امارات کاملاً متفاوت بوده است. ایران با افت ارزش شدید ارز ملی (ریال)، نوسان‌های بازار ارز غیررسمی، و تورم بالا مواجه شده که پیامد آن کاهش قدرت خرید، فشار بر درآمدهای دولتی و تغییر الگوهای تجارت و پس‌انداز بوده‌است. امارات اما با حفظ «پگ» (ثابت کردن درهم به دلار آمریکا) ثبات نرخ ارز را حفظ کرده و از این ثبات برای جذب سرمایه‌گذاری، تسهیل تجارت و مدیریت شوک‌های نفتی بهره برده‌است. منابع اصلی: گزارش‌های IMF، World Bank، مطبوعات اقتصادی بین‌المللی.

 

۱) مروری بر تغییرات نرخ ارز (۲۰۱۵–۲۰۲۵)

ایران — ریال و بازار چندنرخی

• از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ ریال عملاً ارزش قابل‌ملاحظه‌ای در برابر دلار از دست داده است؛ چند دوره سقوط سریع ویژه در سال‌های ۲۰۱۸ (پس از خروج آمریکا از برجام) و طی ۲۰۲۲–۲۰۲5 دیده شده‌است. داده‌های نموداری کنونی نرخ ریال به دلار نشان‌دهندهٔ روند نزولی بلندمدت و افزایش نوسان در بازار آزاد است. 

• آثار: ایجاد بازارهای چندنرخی (نرخ رسمی، نیمه‌رسمی، بازار آزاد) و تبدیل شدن تقاضای خارجی و نگهداری دارایی به صورت ارز خارجی و طلا. مطالعات آکادمیک نقش تحریم‌ها در فشار بر نرخ ارز را تأیید می‌کنند.

امارات — درهم پایبند به دلار

• امارات از اواخر دههٔ ۱۹۹۰ نرخ درهم را به دلار پگ کرده و در یک حدِ ثابت (تقریباً 1 USD = 3.6725 AED) نگه داشته‌است. در دورهٔ ۲۰۱۵–۲۰۲5 این پگ حفظ شده و به کسب‌وکارها ثبات ارزی داده است.

۲) تأثیرات اقتصادی بر ایران

الف) تورم و قدرت خرید

• سقوط ریال به همراه ترکیدن شوک‌های عرضه و محدودیت واردات موجب افزایش شتابان تورم شده‌است؛ طبق آمار IMF و منابع بین‌المللی، نرخ تورم ایران در سال‌های اخیر (مثلاً ۲۰۲۴–۲۰۲5) در ده‌ها درصد—و گزارش‌هایی از مرز ۴۰٪ و بالاتر—حرکت کرده‌است. این تورم توان خرید خانوارها را به شدت کاهش داده و فقر و نارضایتیِ اجتماعی را تشدید کرده‌است.

ب) تجارت خارجی و درآمدهای ارزی

• کاهش صادرات نفتی ناشی از تحریم‌ها و محدودیت‌های فروش نفت درآمدهای ارزی دولت را کاهش داده؛ از سوی دیگر، افت ارزش ریال تا حدودی صادرات غیرنفتی را رقابتی‌تر کرده اما محدودیت‌های انتقال پول و بیمهٔ حمل‌ونقل مانع گسترده‌ای برای گرفتن منافع کامل از این مزیت بوده‌است. مطالعه‌های تجربی نشان می‌دهد تحریم‌ها حجم تجارت ایران با کشورهای تحریم‌کننده را به شکل معنی‌داری کم کرده‌اند.

ج) تخصیص منابع و سیاست‌گذاری پولی

• دولت برای مواجهه با کمبود ارز واردکنندگان را محدود یا رویه‌های تخصیص ارز نیمه‌رسمی وضع کرده که منجر به ناکارایی در بازار، رانت و فساد و افزایش هزینه‌های معاملات شده‌است. همچنین بانک مرکزی با ابزارهای مختلف (از جمله کنترل سرمایه و مداخلات در بازار آزاد) سعی در مدیریت نرخ داشته اما اثربخشی محدود بوده‌است.

د) پیامدهای اجتماعی و سیاسی

• تورم بالا و کاهش رفاه واقعی به بروز نارضایتی‌ها و افزایش فشارهای سیاسی منجر شده‌اند؛ رسانه‌های بین‌المللی و تحلیگران اقتصادی آن را عامل افزایش ناآرامی‌های اجتماعی و فشار بر تصمیم‌گیران خوانده‌اند. 

۳) تأثیرات اقتصادی — امارات متحده عربی

الف) ثبات پولی و تجارت

• پگ درهم به دلار باعث کاهش ریسک نوسان نرخ تبدیل برای واردات، صادرات و سرمایه‌گذاری خارجی شده و هزینهٔ کمتری برای مدیریت ریسک ارزی به شرکت‌ها تحمیل می‌کند. این ثبات به خصوص برای کشوری با بخش بزرگ تجارت بین‌المللی و نظام مالی باز، مزیت است. 

ب) حساسیت به قیمت نفت و سیاست‌های پولی

• از آنجا که نفت و فرآورده‌ها عمدتاً با دلار قیمت‌گذاری می‌شوند، پگ باعث همگرایی درآمدهای نفتی با سیاست‌های پولی کشور شده‌است؛ در عوض، وقتی قیمت نفت سقوط می‌کند (مثلاً شوک نفتی ۲۰۲0)، دولت و ذخایر ارزی متکی به سیاست مالی و استفاده از پس‌اندازها برای پوشش کسری می‌شوند. امارات در این دوره‌ها با ترکیب سیاست‌های مالی و تنوع‌بخشی اقتصادی (گردشگری، املاک، خدمات مالی، فناوری) توانست آسیب‌پذیری را کاهش دهد. 

ج) جذب سرمایه و ثبات اقتصادی

• ثبات نرخ ارز و مقررات شفاف‌تر مالی باعث شده امارات مرکز جذب سرمایه‌گذاری منطقه‌ای و بین‌المللی بماند؛ رشد GDP این کشور در دههٔ اخیر نوسان داشته اما بازسازی پس از رکود کووید و رونق در حوزهٔ خدمات و املاک رشد مثبت را ممکن ساخته است.

۴) مقایسه مستقیم — ایران در برابر امارات

• ثبات ارز: امارات (ثابت/پگ) >> ایران (نوسانی/کاهشی).

• سرمایه‌گذاری خارجی: پگ و مقررات سازگار در امارات جذب سرمایه را تسهیل کرده؛ در ایران ریسک ارزی بالا و عدم شفافیت مانع بزرگی است. 

• کنترل تورم: امارات تورم پایین‌تر و قابل‌کنترل‌تری داشته؛ ایران دچار تورم بسیار بالا شده است. 

۵) پیامدها و توصیه‌های سیاستی (خلاصه‌ای عملیاتی)

برای ایران

1. یکپارچه‌سازی و شفاف‌سازی بازار ارز: کاهش اختلاف میان نرخ‌های رسمی و بازار آزاد یا اصطلاحا قیمت درهم امروز با هدف کاهش رانت و بهبود تخصیص منابع. (البته اجرا با چالش‌های سیاسی و تحریم همراه است.)

2. تقویت ذخایر ارزی و تنوع‌بخشی صادرات: کاهش وابستگی به نفت با افزایش ظرفیت صادرات غیرنفتی و تسهیل روش‌های دریافت ارزی. 

3. کنترل تورم از طریق سیاست پولی و مالی هماهنگ: برنامه‌ریزی بلندمدت برای مهار انتظارات تورمی و ایجاد اعتماد به واحد پول ملی. 

برای امارات

1. حفظ پگ با آمادگی برای شوک‌ها: ادامهٔ پگ اما تقویت مکانیسم‌های ذخیره و سیاست مالی ضدسیکل. 

2. تسریع در تنوع‌بخشی اقتصادی: سرمایه‌گذاری در فناوری، خدمات مالی و جریان‌های درآمد غیرنفتی برای کاهش حساسیت به قیمت نفت. 
   
   
    

منبع : دبی پارسی